Penyakit zoonotik ialah penyakit berjangkit yang boleh berpindah antara haiwan dan manusia. Dalam dunia moden, isu ini semakin diberi perhatian kerana banyak wabak besar yang pernah berlaku mempunyai kaitan rapat dengan zoonosis. Contohnya, rabies, influenza burung, Nipah virus, hingga ke COVID-19. Menurut Pertubuhan Kesihatan Sedunia (WHO), lebih daripada 60% penyakit berjangkit pada manusia berasal daripada haiwan.
Hal ini membuktikan bahawa hubungan antara manusia, haiwan, dan persekitaran sangat rapat. Perubahan gaya hidup, pembalakan, urbanisasi, dan peningkatan interaksi dengan haiwan liar meningkatkan risiko berlakunya jangkitan zoonotik. Justeru, penting untuk kita faham apa itu penyakit zoonotik, punca, contoh penyakit, serta langkah pencegahan yang boleh diambil.
Apa Itu Penyakit Zoonotik?
Secara mudah, zoonosis merujuk kepada penyakit yang boleh ditularkan daripada haiwan kepada manusia, sama ada melalui:
- Gigitan atau cakaran haiwan.
- Sentuhan langsung dengan air liur, darah, najis atau tisu haiwan.
- Melalui makanan atau minuman yang tercemar.
- Gigitan serangga pembawa (vektor) seperti nyamuk atau kutu.
Zoonosis boleh berpunca daripada bakteria, virus, parasit mahupun kulat. Ada yang hanya menyebabkan jangkitan ringan, tetapi ada juga yang boleh membawa maut jika tidak dirawat.
Punca dan Faktor Risiko Penyakit Zoonotik
- Interaksi Langsung Dengan Haiwan
Petani, penternak, doktor veterinar dan individu yang sering bersentuhan dengan haiwan mempunyai risiko lebih tinggi. - Makanan Tercemar
Produk haiwan seperti daging, telur, dan susu yang tidak dimasak sempurna boleh menjadi medium penyebaran bakteria seperti Salmonella dan E. coli. - Vektor Haiwan
Serangga seperti nyamuk, kutu, dan lalat sering menjadi agen penyebaran. Contohnya, malaria dan penyakit Lyme. - Perubahan Persekitaran
Penebangan hutan, urbanisasi, dan perdagangan haiwan eksotik menyebabkan manusia lebih terdedah kepada virus atau bakteria baharu dari haiwan liar. - Sistem Imun Lemah
Individu dengan imuniti rendah (kanak-kanak, warga emas, pesakit kronik) lebih mudah dijangkiti dan mengalami komplikasi serius.
Contoh Penyakit Zoonotik Yang Biasa
1. Rabies (Anjing Gila)
- Disebabkan oleh virus rabies melalui gigitan anjing atau haiwan liar.
- Menyerang sistem saraf dan hampir selalu membawa maut jika gejala sudah muncul.
- Pencegahan melalui vaksin rabies sangat penting.
2. Influenza Burung (Avian Flu)
- Disebabkan oleh virus influenza H5N1 atau H7N9 daripada unggas.
- Boleh menjangkiti manusia yang bersentuhan rapat dengan unggas dijangkiti.
3. Brucellosis
- Disebabkan oleh bakteria Brucella melalui susu atau daging haiwan yang tidak diproses dengan betul.
- Simptom termasuk demam, sakit otot, dan keletihan berpanjangan.
4. Leptospirosis
- Disebabkan oleh bakteria Leptospira daripada air atau tanah yang tercemar air kencing tikus.
- Sering berlaku di kawasan banjir.
5. COVID-19
- Walaupun masih dalam kajian, punca asal virus SARS-CoV-2 dipercayai berkaitan dengan haiwan.
- Menunjukkan betapa besar impak penyakit zoonotik kepada kesihatan global.
Digigit Kucing atau Anjing? Ini Tindakan Segera Cegah Rabies
Kesan Penyakit Zoonotik
- Kesihatan Individu: Boleh menyebabkan komplikasi serius, kecacatan, malah kematian.
- Ekonomi: Menjejaskan sektor ternakan, pelancongan, dan perniagaan. Contoh: wabak flu burung menyebabkan pemusnahan berjuta ekor ayam.
- Sosial: Menimbulkan panik, stigma terhadap haiwan, serta perubahan cara hidup masyarakat.
Cara Pencegahan Penyakit Zoonotik
1. Amalkan Kebersihan Diri
- Basuh tangan dengan sabun selepas bersentuhan dengan haiwan.
- Gunakan sarung tangan ketika mengendalikan daging atau najis haiwan.
2. Pastikan Makanan Selamat
- Masak daging, ikan, telur hingga benar-benar masak.
- Elakkan makan daging mentah atau separuh masak.
- Minum susu yang dipasteur.
3. Lindungi Haiwan Peliharaan
- Vaksinasi haiwan peliharaan seperti kucing dan anjing.
- Pastikan kandang bersih dan bebas daripada tikus.
4. Kawalan Vektor
- Kurangkan tempat pembiakan nyamuk.
- Gunakan ubat nyamuk, kelambu, dan pakaian sesuai ketika berada di kawasan berisiko.
5. Kesedaran Komuniti
- Elakkan menyentuh haiwan liar tanpa kawalan.
- Sokong kempen kesihatan awam mengenai zoonosis.
- Laporkan segera haiwan yang sakit atau mati secara luar biasa kepada pihak berkuasa veterinar.
Kesimpulan
Penyakit zoonotik adalah cabaran kesihatan awam yang semakin meningkat. Dengan gaya hidup moden, perjalanan global yang pantas, serta interaksi manusia-haiwan yang lebih kerap, risiko penularan zoonosis juga semakin besar. Namun, pencegahan adalah kunci utama.
Dengan mengamalkan kebersihan, menjaga haiwan peliharaan, memastikan makanan selamat, dan meningkatkan kesedaran masyarakat, kita boleh mengurangkan ancaman penyakit ini. Ingat, kesihatan manusia tidak boleh dipisahkan daripada kesihatan haiwan dan persekitaran – inilah konsep “One Health” yang semakin ditekankan oleh pakar kesihatan dunia.
Lebih banyak artikel menarik di sini : Zoonotic Diseases: Types, Transmission & Treatment
